Wierzenia anatolijskie przed utworzeniem się państwowości hetyckiej

0

- Zabytkami sztuki religijnej, odkrytymi w Kanesz i datowanymi na epokę brązu, są kamienne formy odlewnicze, w których utrwalano postacie bóstw oraz sceny obrzędowe i magiczne. Licznie występujące wyroby ceramiczne, rytony lub inne naczynia libacyjne, służyć mogły do obrzędów magicznych lub religijnych – pisze archeolog Katarzyna Jeleń-Motarska, doktorantka w Zakładzie Egiptu i Bliskiego Wschodu Instytutu Archeologii UJ w artykule dla Archeolog.pl:

Mnogość i różnorodność wierzeń starożytnej Azji Mniejszej pozostaje w związku z położeniem i ukształtowaniem tej krainy oraz licznymi wpływami z obcych państw na ten teren (Popko 1989:7).

Charakterystykę religii Anatolii należy rozpocząć od czasów najdawniejszych, czyli od epoki kamienia. Pierwsze malowidła na ścianach skalnych i w korytarzach jaskiń pochodzą ze starszej epoki kamienia, paleolitu. Dużo malowideł znajduje się na południu obecnej Turcji, przykładem może być jaskinia Karain. Znaleziono w niej także szczątki neandertalczyka, otoczaki i żebro z rytami, w którego górnej części wyrzeźbiona była głowa ludzka (Popko 1980:22). Człowiek pierwotny sporządzał wizerunek określonego zwierzęcia, aby zdobyć nad nim władzę poprzez zabiegi o charakterze magicznym. Przejście od życia wędrownego do osiadłego oznaczało głęboką przemianę nie tylko charakteru podstawowych zajęć człowieka, lecz i całej koncepcji życia. Troska o zapewnienie regularności zmian pór roku i urodzaju stała się podstawą nowych obrzędów magicznych i związanych z nimi mitów i wyobrażeń (Akurgal 1990:3,4).

Stosunkowo wczesne są przejawy wiary w życie pozagrobowe. Przykładem może być osada w Çayönü Tepesi, datowana na połowę ósmego tysiąclecia p.n.e., w której zmarli chowani byli w obrębie osiedla, najczęściej pod podłogami domostw (Popko 1989: 18). Również na terenie tej osady w trakcie badań archeologicznych odkryto liczne figurki gliniane, wyobrażające postacie ludzkie, zwłaszcza kobiece, a także i zwierzęce. Jak się wydaje takie figurki mogły służyć, trudnym do określenia celom magicznym (Popko 1989: 18-19).

Niezwykle spektakularne malowidła ścienne  znajdują się w miejscowości Çatal Hüyük, położonej na Równinie Konya, w cetralnej Anatolii. Pokrywają one ściany tzw. Sanktuariów. Wykonane są na cienkim białym tynku i przedstawiają ciemnoczerwone sępy unoszące się nad bezgłowymi zwłokami na różowobiałym tle. Ptaki te być może odgrywały szczególną rolę w kulcie zmarłych (Popko 1989 18-19).

Oprócz malowideł, ściany wewnętrzne pomieszczeń kultowych zdobiły rzeźby z gliny uformowanej na wiązkach słomy, drewnie, a także rdzeniach glinianych (Klengel 1974: 14 – 17). Rzeźby te nierzadko przedstawiały  rogi byka, czasem nawet  czaszki byków jak i też innych zwierząt. Pojawiają się również wymodelowane piersi kobiece, w nie do końca jasnej konfiguracji z byczą głową bądź innym elementem dekoracyjnym (Popko 1989:20).

Na terenie osady uwagę zwraca dominacja nowych żeńskich elementów. Pojawiają się liczne figurki kobiece, często poruszające innowacyjne tematy takie jak narodziny byka z bogini. Z tego możemy wnioskować, że w pierwszych społeczeństwach rolniczych spotykamy się przede wszystkim z kultem płodności widocznym wyraźnie na licznych przedstawieniach Bogini Matki (Akurgal 1990:5 ; Macqueen 2001:110). Od początku neolitu w wierzeniach anatolijskich trwał proces antropomorfizacji bóstw czczonych na tych terenach. Obserwowane jest w tym czasie przejście od wierzeń społeczeństw prymitywnych do fazy religii politeistycznych (Taracha 2008:177).

Na podstawie w/w znalezisk udało się prześledzić rozwój miejscowych wierzeń od prymitywnej magii łowieckiej i totemizmu epoki paleolitu po religię neolityczną, której głównym składnikiem był kult bogini urodzaju i płodności. Poświadczona jest również wiara w życie pozagrobowe, istnieją też dowody kultu przodków.

Istotne zmiany zachodzą w drugiej połowie szóstego tysiąclecia p.n.e. Wtedy  zaczyna się w południowej Anatolii epoka miedzi, na tym terenie zwana chaloklitem (Popko 1989:24). Społeczeństwo zamieszkujące tereny Azji Mniejszej w tej epoce było silnie zróżnicowane pod względem etnicznym, co znalazło swój wyraz także w sferze wyobrażeń religijnych (Popko 1989:37).

W tym okresie powstaje wiele płaskich idoli o różnych kształtach, niekiedy wykonanych z alabastru. Przykłady takich zabytków odkryto na wzgórzu Kültepe, w miejscowości Kanesz. Symbolizują one jedno, dwa lub nawet trzy bóstwa, a niektóre z nich wskazują na kontakty z zachodnią Azją Mniejszą (Troja), natomiast inne mają wiele cech wspólnych z tradycją syryjską. Idole takie znane są też z obszaru cypryjskiego, jak i z terenu Cyklad ( Popko 1989:25 ).  W chalkolicie pojawia się pierwsza poznana rzeźba przypominająca twarz mężczyzny w masce. Jeżeli byłoby to przedstawienie boga, to mogłoby okazać się to dowodem na znaczną zmianę w wierzeniach. Wskazuje na to wiele faktów – wraz ze wzrostem znaczenia mężczyzn dokonywało się przejście od matriarchatu do patriarchatu, co w sferze religii przejawiało się rozwojem kultów bóstw męskich, z początku pozostających w cieniu Bogini Matki. Możemy jedynie przypuszczać, że w całej Azji Mniejszej, w omawianym czasie zachodziły przeobrażenia w dziedzinie myśli religijnej. Sygnalizowane są one na osadzie w Hacilar, gdzie powoli zaczynały dominować figurki przedstawiające mężczyzn, być może bogów (Popko 1989:26).

Zapewne wzrastała liczba bóstw, formowały się lokalne panteony (Klengel 1974: 23). Imiona bóstw czczonych w tym okresie są dla badaczy zagadką. Na stanowisku Büyük Güllücek znaleziono wiele glinianych figurek, interpretowanych przez uczonych jako kultowe. Niestety istnieją stanowiska, takie jak Beycesultan, Kumtepe, których warstwy chalkolityczne nie mówią nic na temat wierzeń ówczesnej ludności (Akurgal 1990:5).

Po roku 2000 p.n.e. Anatolia wkroczyła w epokę brązu. Okres ten należy do najlepiej udokumentowanych w anatolijskiej historii (Popko 1980: 51). Dzięki   archiwom tekstów klinowych z Hattuşaş wiemy, że w owym czasie ludność mieszkająca w Azji Mniejszej była bardzo zróżnicowana, a wyrazem tego były liczne regionalne systemy religijne o różnym stopniu rozwoju. Wraz z powstaniem dużych ośrodków rozszerzały się politeistyczne panteony. Mnożyły się uroczystości, a kult hetycki wzbogacił się o nowe formy, zapożyczone z terenów sąsiadujących z Anatolią (Popko 1980:51,52).

Dalej rozwija się osada w Kültepe Kanesz, gdzie znaleziono liczne teksty, tzw. tabliczki kapadockie. Odnoszą się one do wierzeń miejscowej ludności. Imiona wspominane na nich są pochodzenia hetyckiego, luwijskiego, asyryjskiego. Na tym przykładzie doskonale widać przenikanie się kilku kręgów kulturowych (Popko 1989: 34). Bezpośrednio z owych tekstów znamy kilkanaście imion bóstw, należących do wierzeń czasów przedhetyckich. Z tego okresu znane są imiona: Taru – boga burzy, bogiń Mamma i Inar, a także bóstwa Haratali. Panteon kupców asyryjskich przebywających na tym terenie nie różnił się od tego jaki obowiązywał w samej Asyrii (Taracha 2008:181).

Zabytkami sztuki religijnej, odkrytymi w Kanesz i datowanymi na epokę brązu, są kamienne formy odlewnicze, w których utrwalano postacie bóstw oraz sceny obrzędowe i magiczne. Licznie występujące wyroby ceramiczne, rytony lub inne naczynia libacyjne, służyć mogły do obrzędów magicznych lub religijnych. Znana jest także spora ilość pieczęci reprezentujących tematykę religijną (Zabłocka 1987: 199). Pośród motywów zdobniczych dominują bóstwa, symbole astralne, sceny kultowe oraz wojenne. Niekiedy odnajdujemy na tabliczkach pierwowzory bóstw znanych z późniejszych czasów ( Popko 1980:59).

Świadectwem obecności cudzoziemców oraz ich wierzeń są świątynie obcych bóstw na terenie anatolijskim (Macqueen 2001:110). W samym Kanesz wzniesione były świątynie kilku bóstw asyryjskich, o czym świadczą wymienione imiona – Aszura i Iszhara (Popko 1980:65).

Teren Azji Mniejszej już od paleolitu postrzegany jest za swojego rodzaju  pomost łączący Europę z Azją. Na obszarze Anatolii dokonywały się liczne migracje ludności, a co za tymi idzie także i migracje myśli kulturowej oraz religii.

Katarzyna Jeleń-Motarska, archeolog

  • Akurgal E., (1990), Ancient civilizations and ruins of Turkey, Stambuł
  • Klengel E.& H., (1974), Hetyci i ich sąsiedzi – dzieje kultury Azji Mniejszej od Çatal Hüyük do Aleksandra Wielkiego, Warszawa
  • Macqueen G., (2001), The Hittites, London
  • Popko M., (1980), Religie starożytnej Anatolii, Warszawa
  • Popko M., (1989), Wierzenia ludów starożytnej Azji Mniejszej, Warszawa
  • Taracha P., (2008), Religie Anatolii Hetyckiej, [w:] K. Pilarczyk, J. Drabina (ed.) Religie starożytne Bliskiego Wschodu, Kraków
  • http://socialstudies.school/wp-content/uploads/2015/07/thea.jpg

Czytaj także „WOJNA U HETYTÓW” tej samej Autorki.

Dodał R.Wyrostkiewicz

 

 

 

Share.

O autorze

Katarzyna Jeleń-Motarska

Katarzyna Jeleń-Motarska, magister archeologii, obecnie doktorantka w Zakładzie Egiptu i Bliskiego Wschodu Instytutu Archeologii UJ. Interesują mnie zagadnienia dotyczące archeologii epoki brązu i żelaza na terenie Azji Mniejszej, a także Bliskiego Wschodu. Brałam udział w badaniach wykopaliskowych prowadzonych na terenie Egiptu, Słowacji oraz w licznych projektach na terenie Polski. Ponadto prowadzę obecnie własną firmę archeologiczną, zajmuję się nadzorami i badaniami archeologicznymi, głównie na terenie Małopolski.

Zostaw komentarz